Ból głowy z tyłu głowy przyczyny
Potylica boli inaczej niż skronie i z innych powodów. Zebraliśmy przyczyny w kolejności od najczęstszych do najrzadszych, z opisem tego, jak każda z nich się zachowuje, oraz z listą sytuacji, w których zwlekanie jest niebezpieczne.
Krótka odpowiedź: co najczęściej boli w potylicy
W zdecydowanej większości przypadków źródłem bólu z tyłu głowy są mięśnie i stawy górnego odcinka kręgosłupa szyjnego albo napięciowy ból głowy, który obejmuje potylicę razem z resztą czaszki. Rzadziej odpowiada za niego podrażnienie nerwu potylicznego, a najrzadziej przyczyna wewnątrzczaszkowa wymagająca pilnej diagnostyki.
Ta kolejność ma praktyczne znaczenie, bo od niej zależy, czego szukać najpierw. Ból potyliczny narastający po dniu przy biurku, ustępujący po rozruszaniu karku i wracający po kolejnym takim dniu, zachowuje się zupełnie inaczej niż ból, który pojawia się w kilkadziesiąt sekund i przygważdża do łóżka. Pierwszy przypadek to codzienna praktyka lekarza rodzinnego. Drugi to sytuacja ratunkowa.
Poniżej rozpisaliśmy typowe obrazy, po których da się wstępnie rozpoznać, z czym masz do czynienia. Nie zastępują one badania, natomiast pomagają uporządkować to, co powiesz lekarzowi, a to zwykle najbardziej skraca drogę do rozpoznania.
- Ból szyjnopochodnyZwykle jednostronny, zaczyna się w karku i wchodzi na potylicę. Prowokuje go ruch szyi albo dłuższe utrzymanie jednej pozycji. Często towarzyszy mu ograniczenie obrotu głowy w jedną stronę.
- Napięciowy ból głowyObustronny ucisk obejmujący potylicę, skronie i czoło. Nasilenie łagodne do umiarkowanego, bez wymiotów i bez pogorszenia po wejściu na schody.
- Neuralgia potylicznaKrótkie, przeszywające wyładowania biegnące od karku do szczytu głowy po jednej stronie. Ucisk punktu wyjścia nerwu na potylicy odtwarza ból, a skóra w tej okolicy bywa nadwrażliwa.
- Ból z nadużywania lekówObecny prawie codziennie, najgorszy rano, u osoby sięgającej po leki przeciwbólowe przez wiele dni w miesiącu. Każda tabletka wciąż daje kilka godzin ulgi, co utrudnia dostrzeżenie mechanizmu.
- Migrena o nietypowym umiejscowieniuNapadowy ból z nudnościami i nadwrażliwością na światło, który u części osób rozpoczyna się w karku i potylicy, a dopiero potem przechodzi na skroń.
- Przyczyny wymagające pilnej ocenyNagły ból piorunujący, ból z gorączką i sztywnością karku, ból po urazie szyi, ból z zawrotami głowy i zaburzeniami mowy. Wymagają badania oraz diagnostyki obrazowej.
Dlaczego ból pojawia się właśnie w tym miejscu
Potylica jest okolicą, w której zbiegają się przyczepy mięśni karku, przebieg nerwów potylicznych i włókna czuciowe z trzech górnych segmentów kręgosłupa szyjnego. Te ostatnie wchodzą do rdzenia w tym samym miejscu co nerw trójdzielny unerwiający twarz, więc mózg potrafi pomylić źródło sygnału i zgłosić ból tam, gdzie problemu nie ma.
Zjawisko nazywa się konwergencją trójdzielno-szyjną i tłumaczy rzecz, która pacjentom wydaje się nielogiczna: przyczyna siedzi w stawie na wysokości drugiego kręgu szyjnego, a boli za okiem albo w skroni. Działa to również w drugą stronę, dlatego napad migreny bywa odczuwany jako sztywny, bolesny kark i przez lata leczony jako problem kręgosłupa.
Drugą warstwę tworzą mięśnie. Praca z głową wysuniętą do przodu obciąża prostowniki karku znacznie mocniej niż postawa neutralna, a ich przyczepy kończą się dokładnie na kresie potylicznej. Kilka godzin dziennie w takiej pozycji wystarczy, żeby powstały bolesne, tkliwe pasma, które przy ucisku odtwarzają znany pacjentowi ból. Ten sam mechanizm napędza napięciowy ból głowy, dlatego oba obrazy tak często się nakładają.
Trzecia warstwa to nerwy. Nerw potyliczny większy przebija powięź karku w wąskim miejscu, gdzie łatwo o ucisk przy przewlekłym napięciu mięśni. Podrażniony daje ból zupełnie inny w charakterze: nie ucisk, tylko krótkie przeszycia biegnące po jednej stronie ku szczytowi głowy. U części osób z chorobami zapalnymi stawów dochodzi jeszcze zajęcie stawów kręgosłupa szyjnego, o czym piszemy szerzej w dziale bóle stawów i choroby reumatyczne.
Co to zmienia w dalszych krokach
Rozpoznanie mechanizmu decyduje o tym, czy leczysz mięśnie, nerw, czy szukasz przyczyny wewnątrzczaszkowej. Kolejny lek przeciwbólowy jest sensowny tylko w pierwszej z tych trzech sytuacji, a i tam ma ograniczony czas przydatności.
Przy bólu pochodzącym z odcinka szyjnego pracę wykonują ruch, korekta pozycji i fizjoterapia, a leki pełnią rolę pomocniczą przy zaostrzeniach. Przy neuralgii potylicznej typowe leki przeciwbólowe zwykle zawodzą, ponieważ ból ma charakter neuropatyczny i wymaga innej grupy preparatów, dostępnych wyłącznie na receptę; rozwinęliśmy to w tekście o leczeniu bólu neuropatycznego. Przy podejrzeniu przyczyny wewnątrzczaszkowej żaden lek nie jest odpowiedzią, bo liczy się czas do diagnostyki.
Ma to też wymiar bezpieczeństwa. Bóle karku i potylicy ciągną się miesiącami, więc leki z grupy niesteroidowych przeciwzapalnych bywają przyjmowane tygodniami bez nadzoru. Ryzyko powikłań ze strony żołądka rośnie z czasem stosowania, wiekiem i chorobami współistniejącymi, a przy części z nich lekarz dobiera ochronę przewodu pokarmowego. Zebraliśmy tę kwestię osobno przy temacie ochrony żołądka przy lekach przeciwzapalnych. Zanim zaczniesz cokolwiek zmieniać, sprawdź w przewodniku po rodzajach bólu głowy, czy Twój obraz na pewno pasuje do tego, co uznajesz za swoje rozpoznanie.
Odbierz e-receptę bez wychodzenia z domu
Gdy rozpoznanie postawił już lekarz, a Ty potrzebujesz kontynuacji dotychczasowego leczenia, cała droga zamyka się w czterech krokach. Twój udział kończy się na pierwszym z nich.
Opisujesz dolegliwość
Umiejscowienie bólu, od kiedy trwa, co go prowokuje, jakie leki już przyjmowałeś i na co jeszcze się leczysz.
Opłacasz konsultację
59,00 zł przelewem online. Do wyboru BLIK, karta i Link. Opcja ekspresowa za dopłatą 29 zł.
Lekarz ocenia zgłoszenie
Sprawdza wcześniejsze recepty w Internetowym Koncie Pacjenta, ocenia przeciwwskazania oraz interakcje, w razie potrzeby prosi o dokumentację.
Odbierasz decyzję
Przy pozytywnej decyzji kod e-recepty przychodzi e-mailem i pojawia się w Twoim IKP. Realizujesz go w dowolnej aptece w Polsce.
Zacznij od wywiadu medycznego
Płacisz za pracę lekarza. Przy odmowie z przyczyn medycznych zwracamy opłatę. Gdy lekarz poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie podlega zwrotowi.
Rozpocznij konsultację za 59,00 złKiedy zgłosić się do lekarza
Ból potylicy ma jedną cechę, która odróżnia go od bólu skroni: bywa pierwszym objawem krwawienia podpajęczynówkowego oraz rozwarstwienia tętnicy biegnącej w kręgosłupie szyjnym. Dlatego lista poniżej jest tu ważniejsza niż przy innych umiejscowieniach bólu głowy.
Numer 112 albo najbliższy oddział ratunkowy
- Ból nagły i bardzo silny, osiągający maksimum w kilkadziesiąt sekund, zwłaszcza z bólem karku i wymiotami.
- Ból potylicy z gorączką i sztywnością karku, która utrudnia przyciągnięcie brody do klatki piersiowej.
- Ból z zaburzeniami mowy, opadaniem kącika ust, osłabieniem ręki lub nogi, podwójnym widzeniem.
- Ból karku i potylicy po urazie, gwałtownym skręcie szyi albo zabiegu na kręgosłupie szyjnym, szczególnie z zawrotami głowy i zaburzeniami równowagi.
- Ból z zaburzeniami świadomości albo z napadem drgawkowym.
Wizyta w najbliższych dniach
- Ból utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie mimo odpoczynku i zmian w ergonomii pracy.
- Ból budzi w nocy albo jest obecny natychmiast po przebudzeniu przez kolejne poranki.
- Pierwszy w życiu silny ból tej okolicy po pięćdziesiątym roku życia.
- Do bólu dołączyło drętwienie ręki, osłabienie chwytu albo zaburzenia czucia w dłoni.
- Leki przeciwbólowe przyjmowane przez ponad dziesięć dni w miesiącu.
- Chudnięcie, nocne poty, choroba nowotworowa w wywiadzie lub obniżona odporność.
Nagły ból piorunujący nie jest sytuacją do formularza online. W stanie nagłego zagrożenia życia dzwoń pod numer 112.
Co sprawdzić u siebie w pierwszej kolejności
Zanim sięgniesz po kolejny lek, przejdź przez pięć rzeczy, które da się ocenić samodzielnie w ciągu jednego dnia. Wynik tej obserwacji jest tym, o co lekarz zapyta na początku rozmowy.
- Sprawdź, czy ruch szyi zmienia ból. Powolny obrót głowy w obie strony i przyciągnięcie brody do klatki piersiowej. Jeżeli któryś ruch odtwarza znany ból albo jest wyraźnie ograniczony, trop prowadzi do odcinka szyjnego.
- Sprawdź stronność. Ból jednostronny trzymający się jednej linii od karku ku szczytowi głowy sugeruje inny mechanizm niż obustronny ucisk obejmujący całą głowę.
- Policz dni z bólem i dni z lekiem. Osobno. Przy bólu obecnym prawie codziennie to pierwsza liczba, którą lekarz sprawdza.
- Popraw pozycję pracy i sen. Górna krawędź monitora na wysokości oczu, przerwa co godzinę, poduszka utrzymująca szyję w linii kręgosłupa. To najczęstsza pojedyncza zmiana, po której ból potyliczny odpuszcza.
- Zmierz ciśnienie kilka razy w spoczynku. Nie po to, żeby wytłumaczyć nim ból, bo zwykle nie tłumaczy, tylko żeby lekarz miał dane i mógł tę hipotezę odłożyć albo potwierdzić.
Jeżeli ból wraca mimo tych zmian, notuj przebieg przez cztery tygodnie. Zapis z dziennika bólów głowy zamienia opis wrażeń w dane, na których lekarz może oprzeć decyzję, a przy dolegliwościach ciągnących się latami skraca drogę do właściwego rozpoznania.
Masz rozpoznanie i potrzebujesz kolejnej recepty?
Opisz przebieg dolegliwości w wywiadzie medycznym. Lekarz z aktywnym prawem wykonywania zawodu oceni zgłoszenie, sprawdzi historię leczenia w Internetowym Koncie Pacjenta i podejmie decyzję. Przy objawach alarmowych z listy powyżej wybierz kontakt bezpośredni z lekarzem albo numer 112.
Wypełnij wywiad za 59,00 zł Płatność online: BLIK, karta, Link. Opcja ekspresowa za dopłatą 29 zł.Pytania pacjentów
Czy ból z tyłu głowy zawsze pochodzi z kręgosłupa?
Nie, choć odcinek szyjny odpowiada za dużą część takich dolegliwości. Potylica jest miejscem, w którym zbiegają się przyczepy mięśni karku, przebieg nerwów potylicznych i unerwienie górnych segmentów kręgosłupa szyjnego, więc ból w tej okolicy może mieć źródło w każdym z tych trzech miejsc. Rozróżnia je zachowanie bólu: ból z kręgosłupa prowokuje ruch szyi, ból nerwowy przychodzi napadami wzdłuż jednej linii, a ból napięciowy trzyma obustronnie i nie zmienia się przy obracaniu głowy.
Jak długo może boleć potylica?
Ból wywołany przeciążeniem mięśni karku zwykle ustępuje w ciągu kilku dni, gdy zniknie pozycja, która go wywołała. Ból pochodzący z górnego odcinka szyjnego bywa uporczywy i wraca falami przez tygodnie, zwykle po dłuższej pracy przy monitorze albo po nocy w niewygodnej pozycji. Jeżeli ból utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie mimo zmian w ergonomii i odpoczynku albo z tygodnia na tydzień się nasila, potrzebna jest ocena lekarska zamiast kolejnego opakowania tabletek.
Czy ból z tyłu głowy oznacza wysokie ciśnienie?
Zwykle nie. Nadciśnienie tętnicze w wartościach łagodnych i umiarkowanych przebiega bez objawów, więc przypisywanie mu porannego bólu potylicy jest jednym z najczęstszych nieporozumień. Ból głowy pojawia się przy bardzo wysokich wartościach ciśnienia, w sytuacji określanej jako stan nagły, i wtedy towarzyszą mu inne objawy: zaburzenia widzenia, duszność, ból w klatce piersiowej lub objawy neurologiczne. Sam pomiar w domu nie rozstrzyga przyczyny bólu, ale wynik z ostatnich dni ułatwia lekarzowi ocenę.
Kiedy ból potylicy to powód, żeby jechać na oddział ratunkowy?
Wtedy, gdy pojawia się nagle i bardzo silnie, osiągając szczyt w kilkadziesiąt sekund, zwłaszcza z towarzyszącym bólem karku i wymiotami. Tak przebiega krwotok podpajęczynówkowy, którego nie da się wykluczyć zdalnie. Pilnej oceny wymaga też ból potylicy z gorączką i sztywnością karku, ból po urazie głowy lub szyi, ból z zawrotami głowy i zaburzeniami mowy oraz każdy ból z osłabieniem kończyny. W stanie nagłego zagrożenia życia właściwym numerem jest 112.
Czy przy takim bólu dostanę receptę bez wizyty w gabinecie?
Zależy to od obrazu dolegliwości i decyzję podejmuje lekarz po przeczytaniu wywiadu. Konsultacja online sprawdza się przy dolegliwościach powtarzalnych, znanych pacjentowi od dawna, oraz przy kontynuacji leczenia ustalonego wcześniej. Nowy ból potylicy o nietypowym przebiegu, ból po urazie i ból z objawami neurologicznymi wymagają zbadania pacjenta, więc lekarz w takich sytuacjach kieruje na badanie bezpośrednie zamiast wystawiać receptę.
Ból wraca po każdym dniu przy komputerze. Co zrobić najpierw?
Zacznij od wysokości monitora i od przerw. Górna krawędź ekranu powinna być na poziomie oczu, żeby głowa nie opadała do przodu, a przerwa na dwie minuty co godzinę wystarczy, aby rozładować napięcie prostowników karku. Sprawdź też, czy nie trzymasz telefonu ramieniem przy uchu i czy poduszka nie wymusza skręcenia szyi na całą noc. Jeżeli po dwóch tygodniach takich zmian ból wraca w tym samym rytmie, kolejnym krokiem jest ocena odcinka szyjnego przez lekarza lub fizjoterapeutę.
Powiązane tematy
Autor, recenzja medyczna i źródła
- Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy ICHD-3, International Headache Society: bóle głowy przypisywane odcinkowi szyjnemu, neuralgie oraz kryteria bólów wtórnych
- NICE CG150: Headaches in over 12s, diagnosis and management
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, moce i postacie preparatów
- Charakterystyki Produktów Leczniczych preparatów z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych
- Polskie Towarzystwo Bólów Głowy: zalecenia dotyczące diagnostyki bólów głowy i objawów alarmowych
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Kategorie dostępności leków pochodzą z rejestru URPL i mogą różnić się między opakowaniami tego samego preparatu. O rozpoznaniu, doborze leku i dawkowaniu decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.